TRẦN TRUNG SÁNG
Là một linh vật huyền bí, quyền lực với những thần tích thú vị trải dài qua các nền văn hóa nhân loại… Con rắn luôn là một đề tài hấp dẫn trong sáng tạo nghệ thuật, đặc biệt qua sự thể hiện đa dạng, độc đáo từ những tác phẩm mỹ thuật của những hoạ sĩ tài danh.
Rắn trong tranh hoạ sĩ Nguyễn Tư Nghiêm
Theo hoạ sĩ Đỗ Phấn, trong nền mỹ thuật đương đại nước ta, có lẽ bắt đầu từ Nguyễn Tư Nghiêm (1918-2016) và đến nay vẫn chưa có ai thực hiện được những tác phẩm tầm vóc lớn đến như ông về đề tài con giáp. Dù trên thực tế, ông cũng chỉ bắt đầu chú tâm vào việc vẽ tranh con giáp kể từ sau hòa bình lập lại năm 1954. Đỗ Phấn kể: “Tôi được tiếp xúc với tranh con giáp của ông Nghiêm từ lúc còn rất nhỏ. Đúng ra phải gọi là lần đầu tiên tiếp xúc với hội họa. Hầu như tết năm nào ông cũng tặng bố tôi một vài bức. Mang về nhà sai thằng con lấy cơm nguội dán lên cửa kính chơi tết. Những bức tranh con giáp ông Nghiêm vẽ bằng bột màu lên giấy bản. Màu thấm dày dặn loang nhòe êm ái. Có cảm giác như nó được vẽ ra từ nảo nao xa lắc. Cổ kính. Trầm mặc. Lộng lẫy. Những tiếp xúc đầu tiên ấy không ngờ trở thành nỗi đam mê ám ảnh tôi suốt đến tận bây giờ”.
Tuy nhiên, trong 12 con giáp, không phải con vật nào cũng dễ dàng thể hiện bay bổng như nhau. Chẳng hạn, có những con vật như rắn, rồng chẳng có nhiều hình ảnh và động tác để tưởng tượng. Rắn thì bò và rồng thì bay. Thế nên, có giai thoại Trạng Quỳnh xưa chỉ sau một tiếng trống đã vẽ xong mười con Rắn. Đạo diễn Xuân Phượng, năm nay 95 tuổi, tác giả Hồi ký “Gánh gánh…gồng gồng…” (Nxb Hội nhà văn, 2020) là một trong những người bạn được Nguyễn Tư Nghiêm tặng tranh con Giáp trong 12 năm liên tục, đã tiết lộ trong hồi ký: “Hoa sĩ Nguyễn Tư Nghiêm thường nói, con rắn khó vẽ nhất trong 12 con giáp (mà bà Phượng lại là tuổi Rắn)”.
Rắn trong tranh hoạ sĩ Lê Trí Dũng
Họa sĩ Lê Trí Dũng, là một trong số rất ít họa sĩ nổi tiếng vẽ nhiều tranh rắn cũng cho biết: “Trong 12 con giáp thì ngoài rắn, còn có hai con vật khác nữa là Chuột và Khỉ đều rất khó vẽ. Ngay cả những họa sĩ chuyên vẽ con giáp cũng vẫn thường bỏ lửng khi gặp mấy con vật này. Riêng với con rắn, về mặt tạo hình là khó với họa sĩ. Nhìn theo “chuyên môn” mĩ thuật, thì để có một bức tranh Rắn đẹp là không dễ chút nào. Tôi có một người bạn, một người em là Trương Nhuận, bây giờ đang làm Giám đốc Nhà hát Tuổi trẻ, rất mê tranh của tôi. Năm nào Nhuận cũng nhờ tôi vẽ cho cậu ấy tranh con vật biểu tượng của năm ấy. Nhưng rồi đến năm Tỵ (2001) tôi bảo với Nhuận là tôi khó có tranh Rắn đẹp cho cậu ấy, vì tôi không có tứ gì cho con vật này cả. Trương Nhuận mới gợi ý tôi nên vẽ Rắn gắn với hình ảnh người đàn bà thì sẽ rất đặc biệt. Cái tứ này Nhuận lấy từ tích Ađam và Eva xuống trần cùng con rắn, và lấy tích từ vụ án Lệ Chi Viên trong lịch sử. Sau gợi ý của Nhuận, tôi thử vẽ và thấy có lý thật. Nghĩ ngợi sâu sắc hơn, không chỉ về mặt tạo hình, mà trong nhiều ý nghĩa khác thì con rắn và người đàn bà luôn có một mối liên hệ nào đó, ví dụ như sự mềm mại, khó nắm bắt…”
Eva, Con rắn và Thần chết
Eva, Con rắn và Thần chết (63 cm × 32,5 cm) là tựa đề một bức tranh của họa sĩ thời Phục hưng người Đức Hans Baldung, được lưu giữ tại Phòng trưng bày quốc gia Canada , Ottawa. Bức tranh được cho là ra đời dao động ở khoảng thời gian năm 1510, 1525, 1530. Bốn yếu tố chính của bức tranh là: Eva trong Kinh thánh, một nhân vật nam tượng trưng cho Thần chết thường được ví như Adam, một con rắn và một thân cây.
Các hình thể trong tranh có kích thước lớn, chiếm toàn bộ không gian, và các màu nền nhạt được sử dụng trên nền tối. Các yếu tố chính được đan xen; con rắn quấn quanh thân cây và cũng quấn quanh Death, người mà anh ta giữ chặt vào cây. Cánh tay phải của Death vươn lên để nắm lấy quả táo. Con rắn, có đôi mắt đỏ và đầu giống như con chồn , ngậm chặt hàm của nó quanh cổ tay của Death, đồng thời nắm chặt cánh tay trái của Eve. Bàn tay trái của Eve giữ một phần đuôi của con rắn, trong khi bàn tay phải của cô ấy cầm một quả táo sau lưng. Phía sau là một khu rừng rậm rạp trong khi hai thân cây khác, mảnh, góc cạnh và song song, chiếm phần giữa. Một cây marguerite, có lẽ là hoa cúc oxeye , nằm ở gốc của thân cây chính, trước gót chân phải của Thần Chết.
Bức tranh từng nằm trong bộ sưu tập của chính trị gia người Anh William Angerstein trước khi được bán đấu giá vào năm 1875 tại Christie’s với tư cách là tác phẩm của Lucas Cranach the Elder. Gần một thế kỉ sau, chi nhánh Scotland của Sotheby’s xác định đây là tác phẩm của Baldung , nơi nó được bán đấu giá vào năm 1969. Người mua đã bán nó cho Phòng trưng bày Quốc gia Canada ở Ottawa vào năm 1972, nơi bức tranh đã được phục chế kể từ đó./. TTS
